Voucher zamiast pieniędzy po odwołanym locie: czy trzeba go przyjąć?

Przy zakłóceniu lotu mogą powstać dwa odrębne roszczenia, które w ofercie przewoźnika łatwo pomieszać. Pierwsze to odszkodowanie z art. 7: stała kwota liczona według odległości, a nie według ceny biletu. Drugie to zwrot z art. 8 ust. 1 lit. a: pełny koszt biletu za część lub części podróży, które nie zostały odbyte, a także za części już odbyte, jeśli podróż przestała mieć znaczenie dla pierwotnego planu. Dotyczy to sytuacji, gdy wybierasz zwrot zamiast zmiany planu podróży. Jeśli lot jest częścią imprezy turystycznej, to zazwyczaj organizator, a nie przewoźnik, ma zwrócić pieniądze (art. 8 ust. 2; więcej w pytaniach poniżej).

Łączy je sposób wypłaty. Art. 7 ust. 3 wymienia gotówkę, przelew elektroniczny, polecenie przelewu i czek, a bony podróżne i/lub inne usługi umieszcza w osobnej kategorii, wymagającej pisemnej zgody pasażera. Art. 8 ust. 1 lit. a odsyła właśnie do art. 7 ust. 3 i jednocześnie ustala siedmiodniowy termin zwrotu. Voucher jest zatem wyjątkiem, który działa tylko wtedy, gdy sam wyrazisz zgodę, a nie opcją, którą przewoźnik może wybrać za Ciebie.

Oferta nazwana gestem dobrej woli (goodwill) nie musi oznaczać, że przewoźnik przyznaje, że rozporządzenie ma zastosowanie. Warto sprawdzić, czy oferta jest powiązana z rezygnacją z dalszych roszczeń. Taką ofertę wolno składać i może być rozsądnie ją przyjąć, ale nie zastępuje ona oceny, co dałby art. 7 dla Twojej trasy. To, jak prawnie oceniać przyjętą ofertę, zależy od tego, co Ty i przewoźnik faktycznie uzgodniliście.

Art. 15 ogranicza zasięg wyłączenia odpowiedzialności. Według art. 15 ust. 1 obowiązków wobec pasażerów wynikających z rozporządzenia nie można ograniczać ani uchylać, na przykład przez wyłączenie lub klauzulę ograniczającą w umowie przewozu. Art. 15 ust. 2 dotyczy sytuacji, gdy taka klauzula mimo to zostanie zastosowana albo pasażera nie poinformowano należycie o jego prawach i dlatego przyjął niższe odszkodowanie niż przewiduje rozporządzenie: przepis stanowi wtedy, że pasażer zachowuje prawo do podjęcia niezbędnych kroków prawnych przed właściwym sądem lub organem w celu uzyskania dalszego odszkodowania.

Jeśli wyłączenie odpowiedzialności jest gotowym warunkiem standardowym, który nie był indywidualnie uzgodniony, może być ponadto badane według przepisów o nieuczciwych warunkach w umowach konsumenckich, opartych na dyrektywie Rady 93/13/EWG: według art. 3 ust. 1 taki warunek uważa się za nieuczciwy, jeśli wbrew wymogowi dobrej wiary powoduje znaczącą nierównowagę praw i obowiązków stron na niekorzyść konsumenta, a według art. 6 ust. 1 państwa członkowskie postanawiają, że nieuczciwe warunki nie wiążą konsumenta. TSUE uznał, że warunek w umowie mającej rozstrzygnąć powstały spór, w którym konsument zrzeka się kierowania roszczeń do sądu, może być uznany za nieuczciwy, zwłaszcza gdy konsument nie otrzymał informacji potrzebnych do zrozumienia skutków prawnych (sprawa C-452/18, sentencja pkt 4; sprawa dotyczyła kredytu hipotecznego). To, czy dany warunek jest nieuczciwy, rozstrzyga właściwy sąd w konkretnym przypadku.

Art. 12 ust. 1 dotyczy dalszego odszkodowania: rozporządzenie nie narusza praw pasażera do dalszego odszkodowania, ale odszkodowanie przyznane na podstawie rozporządzenia można od niego odliczyć. Sam voucher nie jest uregulowany w art. 12. To, na poczet czego zostanie zaliczony, zależy od tego, co Ty i przewoźnik faktycznie uzgodniliście, co jest powodem, by uzgodnienie mieć na piśmie.

Jako punkt odniesienia służy zalecenie Komisji (UE) 2020/648 z 13 maja 2020 r. w sprawie bonów oferowanych pasażerom i podróżnym jako alternatywa dla zwrotu pieniędzy za odwołane usługi w ramach imprez turystycznych i usługi transportowe w kontekście pandemii COVID-19. Jest to zalecenie, a więc nie prawo wiążące, dotyczy bonów zamiast zwrotu ceny biletu i powstało w kontekście COVID-19. Opiera się jednak na dobrowolnym przyjęciu bonu (pkt 1), stanowi, że zwrot w formie bonu jest możliwy tylko za zgodą pasażera (motyw 8), i zaleca ważność co najmniej dwanaście miesięcy, wystarczająco skuteczną ochronę na wypadek niewypłacalności przewoźnika lub organizatora oraz możliwość przeniesienia bonu na innego pasażera bez dodatkowych kosztów. Jeśli otrzymana oferta nie ma tych cech, jest to rzeczowy argument w rozmowie, a nie naruszenie przepisów. Kwestia niewypłacalności jest najbardziej konkretna: voucher to wierzytelność wobec przewoźnika, a kwota na rachunku bankowym nią nie jest.