Awaria samolotu: kiedy wyjątek przewoźnika z art. 5 ust. 3 faktycznie działa?

Przy odwołanym locie rozporządzenie 261/2004 może dawać prawo do odszkodowania finansowego, a według orzecznictwa TSUE to samo może dotyczyć opóźnienia wynoszącego co najmniej trzy godziny do miejsca docelowego. Pierwszy wyjątek dotyczy informacji: jeśli o odwołaniu poinformowano Cię co najmniej dwa tygodnie przed wylotem, odszkodowanie nie przysługuje niezależnie od przyczyny, a przy krótszym uprzedzeniu oferta zmiany trasy w określonych ramach czasowych może mieć taki sam skutek (art. 5 ust. 1 lit. c). Drugi dotyczy przyczyny, a art. 5 ust. 3 jest drogą, którą przewoźnik może uniknąć obowiązku zapłaty: przewoźnik nie musi wypłacać odszkodowania z art. 7, jeśli może wykazać, że odwołanie wynika z nadzwyczajnych okoliczności, których nie można było uniknąć pomimo podjęcia wszelkich racjonalnych środków.

TSUE wykłada wyjątek tak, że zawiera on dwa wymogi, które muszą być spełnione łącznie (C-549/07, C-832/18). Zdarzenie ma ze względu na swój charakter lub źródło leżeć poza normalną działalnością przewoźnika i poza jego faktyczną kontrolą. Ponadto przewoźnik musi wykazać, że mimo to zrobił wszystko, co racjonalne, by uniknąć skutków. Ciężar dowodu spoczywa na przewoźniku, nie na Tobie.

Motyw 14 rozporządzenia wymienia nieoczekiwane wady systemów bezpieczeństwa lotu jako przykład tego, co może być nadzwyczajną okolicznością, i to ono najłatwiej przychodzi na myśl, gdy przewoźnik pisze w odmowie „usterka techniczna”. TSUE wyłożył jednak wyjątek wąsko, właśnie dlatego, że jest to wyjątek od reguły, która ma chronić pasażerów.

Podstawę położył wyrok w sprawie C-549/07, Wallentin-Hermann przeciwko Alitalia – Linee Aeree Italiane SpA, z 22 grudnia 2008 r. Trybunał orzekł, że problemy techniczne same w sobie nie mogą być uznane za nadzwyczajne okoliczności: usterki wykryte przy konserwacji lub wynikające z jej braków mieszczą się w działalności przewoźnika. Wyrok odpowiada też na dwa inne pytania, które warto zapamiętać. To, że przewoźnik przestrzegał minimalnych przepisów o konserwacji, nie wystarcza do wykazania, że podjęto wszelkie racjonalne środki. A to, jak często dany przewoźnik ma problemy techniczne, nie mówi samo w sobie nic o tym, czy okoliczność była nadzwyczajna.

W sprawie C-257/14, van der Lans przeciwko Koninklijke Luchtvaart Maatschappij (KLM), z 17 września 2015 r., rozważano argument, że usterka była nieoczekiwana. Lot Quito–Amsterdam 13 sierpnia 2009 r. został opóźniony o około 29 godzin po wymianie pompy paliwa i jednostki hydromechanicznej. Trybunał uznał, że taki problem techniczny, nawet gdy wystąpił nieprzewidziany, nie wynika z braków w konserwacji i nie został wykryty przy regularnych kontrolach, nie jest objęty pojęciem nadzwyczajnych okoliczności. Utrzymywanie samolotów w stanie zdatnym do lotu to sedno prowadzenia linii lotniczej. Trybunał dodał, że przewoźnik nie może też odmówić odszkodowania, powołując się na błąd producenta niektórych wadliwych części.

Sprawa C-832/18, A i in. przeciwko Finnair Oyj, z 12 marca 2020 r., dotyczy szczegółu, który może rozstrzygać spory w praktyce: części wymienianych dopiero po awarii, tzw. części „on condition”. Trybunał orzekł, że usterka takiej części co do zasady należy do normalnej działalności i że przewoźnik nie może więc powoływać się na nadzwyczajne okoliczności, nawet jeśli zawsze ma w zapasie część zamienną, chyba że usterka mimo to leży poza jego działalnością i faktyczną kontrolą. Ten sam wyrok zawiera informację, którą powinno znać więcej osób: kto otrzymał odszkodowanie za odwołany lot i zaakceptował zmianę trasy, może mieć prawo do odszkodowania także za opóźnienie lotu zastępczego, jeśli spełnione są warunki, a oba loty wykonuje ten sam przewoźnik.